ژاله وفا
از مجامع اسلامى ايرانيان
الگوى مصرف انرژى ايران آيينه تمام نماى ذهنيت استبداد
زده !
برقرارى نظامى مردم سالار در ايران روش و منشى
رااز شهروندان ميطلبد كه بدون اعمال آن در تمامى جنبههاى زندگى مدنى، اين هدف محقق
نمىشود.وضعت سنجى واقعيات موجود و تعيين فاصلهاش با اهداف مورد نظر يك ملت، بهترين
محك است براى شناسايى ميزان زمان و هزينه مورد نياز براى تحقق آن اهداف. نگارنده در
اين نوشتار با نگاهى به الگوى مصرف انرژى مردم كشور نمونهاى را بدست ميدهد كه بدان
وسيله ميتوان دريافت كه آيا در رفتار روزمره مردم پايبندى به سازو كار مردم سالارانه
متجلى است يا خير؟ و چرا تحول پايدار تنها با معطوف كردن نيرو به تحول در زيرساختهاى
اجتماعى و در ذهنيت آحاد ملت صورت مىپذيرد.
اين نوشتار در دو بخش ارائه ميگردد. بخش اول
به بررسى الگوى مصرف انرژى در ايران با استناد به آمار اختصاص مييابد و بخش دوم كه
در شماره آينده درج ميگردد به بررسى نقش ملت و دولت و ارائه راه حل با بهرهگيرى از
تجارب ساير كشورهاخواهد پرداخت.
سهم انرژىهاى مختلف در سبد انرژى داخل كشور
براساس اطلاعات آمارى منتشره از سوى سازمان بهينه
سازى مصرف سوخت كشور ،حدود 97 درصد از رقم انرژى مصرفى كشور از سوخت هاى فسيلى تأمين
ميود و مابقى كه سهم انرژى هاى
تجديدپذير و انرژى هسته اى است تنها 3 درصد از اين
رقم را تشكيل مى دهد.
بنا بر آمار سهم انرژىهاى مختلف در كل سبد انرژى
اوليه در دسترس داخل از كل انرژىهاى موجود در سال 79، 8/52 درصد به نفت خام و فرآوردههاى
نفتى، 3/45 درصد به گاز طبيعى، يك درصد به ذغالسنگ و 6/0 درصد به برقآبى تعلق گرفته
است.
به طور كلى بيشترين مصارف انرژى به ترتيب در بخشهاى
خانگى و تجارى، حمل و نقل، صنعت و كشاورزى است.
ودر ميان مصرف كنندگان انرژى بيشترين سهم اتلاف
انرژى به بخش خانگى و تجارى و بعد از آن به حمل و نقل اختصاص دارد .براساس آمار سال
1377 مصرف انرژى در بخش خانگى و تجارى 51/35 درصد، بخش حمل و نقل 74/24 درصد، صنعت
69/24 درصد، كشاورزى 10/5 درصد و ديگر مصارف 96/9 درصد بوده است.
اكبر تركان، معاون برنامه ريزى "وزير"
نفت اعلام كرد كه در سال هاى اخير مصرف انرژى در ايران 6/5 برابر استاندارد جهانى بوده
است.
در سال 1378 مبلغ 5/82540 ميليارد ريال يارانه به
مصرف انرژى در بخشهاى مختلف اقتصاد ايران پرداخت شده است .يارانه انرژى در سال 1378
به تفكيك بخشهاى مختلف و بر حسب حاملهاى مختلف انرژى و بر حسب قيمتهاى ثابت سال
1369 بدينصورت بوده است كه بخش خانگى با دريافت 7/28258 ميليارد ريال) 2/34درصد (و
سپس بخش حمل و نقل با 2/26045 ميليارد) 6/31درصد،بيشترين يارانه انرژى كشوررادريافت
نمودهاند. مجموع يارانه پرداختى به انرژى در سال 1375 حدود 5/15 درصد توليد ناخالص
داخلى و بيش از دو برابر هزينههاى عمرانى دولت بوده است .
پيش بينى رشد مصرف انرژى در ايران
رشد مصرف انرژى از 7/199 ميليون بشكه معادل نفت
خام در سال 1357 به 2/651 ميليون بشكه معادل نفت خام در سال 1377 رسيده است (روزانه
حدود 8/1 ميليون بشكه )كه حاكى از 3/ 3 برابر شدن مصرف نهايى انرژى است.با توجه به
آمار ارائه شده و مطابق با بررسىهاى صورت گرفته پيشبينى مىگردد كه مصرف فرآوردههاى
نفتى در طى سالهاى آتى روند صعودى خود را دنبال نمايد و تا سال 1402 يعنى 20 سال آينده
مصرف فرآوردههاى نفتى به بيش از 14 ميليون بشكه در روز خواهد رسيد كه در آن صورت با
توجه به اين كه اين نوع انرژى از نوع تجديدناپذير مىباشد، در آيندهاى نه چندان دورايران
با چالشهاى سخت و عمدهاى در صادرات و تامين تقاضاى انرژى روبه رو خواهد شد .
با توجه به آمار تكاندهنده فوق، لازم به تذكر است
كه در 20 سال آينده، بادر نظر گرفتن ميزان ظرفيت توليد نفت كشور كه فوقش 4 ميليون بشكه
در روز است ،مصرف 14 ميليون بشكه در روز در داخل ، بدين معنى است كه ايران نه تنها
قطرهاى نفت را قادر به صادرات نخواهد بود، بلكه معادل 10 ميليون بشكه در روز كه مطابق
با 3 ميليارد و 650 ميليون بشكه در سال مىباشد را بايستى خود جهت مصرف داخلى وارد
كند. و با توجه به وابستگى شديد بودجه در ايران به فروش نفت و نه توليدات داخلى ،ابعاد
فاجعه مشخص ميگردد.
حال كه معلوم گرديد كه بيشترين مصارف انرژى به
ترتيب در بخشهاى خانگى و تجارى و حمل و نقلاست وصنعت و كشاورزى در ايران از سهم مصرف
بسيار پائينترى برخوردارند، نگاهى به چگونگى وضعيت مصرف اين دو بخش و الگوى مصرفى آن
و سهل انگاريهايى كه نتايج منفى در بر دارند و اغلب تنها بوسيله اقداماتى ساده در رفتار
،قابل پيشگيرى ميباشد كه ربط مستقيم به عملكرد آحاد ملت دارد مياندازيم تا با بررسى
وضعيت آن بتوان راه چاره بجوئيم .
بخش مصرف خانگى
نمونه هايى از مصرف اين بخش را ارائه ميدهم .در
سال گذشته توليد خالص برق نيروگاههاى كشور 110 ميليارد كيلووات ساعت بود كه حدود
20 ميليارد كيلووات ساعت برق فقط جهت توليد روشنايى مصرف شده است. جهت توليد اين مقدار
برق 37 ميليون بشكه معادل نفت خام سوخت مصرف شده است. در سال گذشته از بخش نيروگاههاى
كشور 5/71 ميليون تن گازهاى آلاينده وارد اتمسفر شده است كه از اين مقدار 3/14 ميليون
تن حاصل از توليد برق جهت روشنايى بوده است كه هزينه اجتماعى و زيستمحيطى آن 162 ميليارد
تومان است. بيش از 95 درصد برق مصرفى در لامپهاى رشتهاى به گرما تبديل مىشود و فقط
كمتر از 5 درصد آن به روشنايى تبديل مىشود.با بكارگيرى لامپ فلورسنت مىتوان با روشنايى بهتر، در مصرف برق جهت روشنايى 50 تا
70 درصد صرفهجويى نمود كه اگر مقدار صرفهجويى 50 درصد را مدنظر قرار دهيم در هر سال
10 ميليارد كيلو وات ساعت در مصرف برق صرفهجويى خواهد شد و سود حاصله ازاين كار براى
مقدار فوق برابر با 275 ميليارد تومان مىباشد .در اثر بهينهسازى در سيستم روشنايى
در كشور، سالانه 5/8 ميليون تن گازهاى آلاينده كمتر وارد اتمسفر شده و 97 ميليارد تومان هزينه زيستمحيطى بر جامعه وارد نخواهد شد.همچنين
اگر هر مشترك فقط يك عدد لامپ كم مصرف به جاى لامپ رشتهاى استفاده نمايد اوج مصرف
شبكه برق كشور 1200 مگاوات كاهش خواهد يافت و كشور را از سرمايهگذارى جهت احداث نيروگاه
به ارزش حداقل 1200 ميليارد تومان بىنياز خواهد نمود.
از طرفى حدود 8 درصد از مصرف برق كشور و 28 درصد
از كل مصرف انرژى الكتريكى در بخش خانگى مربوط به يخچال ها و فريزرها است. در حال حاضر
در كشور بيش از 15 ميليون يخچال و فريزر وجود دارد كه سالانه حدود يك ميليون و 500
هزار دستگاه نيز به اين رقم اضافه مىشود. تنها نصب برچسب انرژى بر روى هر يك از يخچال
ها و فريزرها سالانه 90 كيلووات ساعت براى هر دستگاه صرفه جوئى انرژى حاصل مى شود.
نمونه سوم اينكه 22/85 درصد از انرژى حرارتى
در ساختمان هاى مسكونى تهران از طريق پنجره هابه هدر مى رود. پتانسيل صرفه جويى در
مورد پنجره ها 35 درصد و نفوذ هوا 50 درصد است كه با به كارگيرى پنجره هاى دوجداره
و قاب هاى درزبندى شده سالانه مى توان مقادير معتنابهى گاز طبيعى صرفه جويى كرد.
مصرف انرژى در بخش حمل و نقل
همانطور كه در بالا آمد ،سالانه نزديك به 25 درصد
مصرف سوخت كشور يعنى حدود 30 ميليارد ليتر مىباشد.كه داراى رتبه سوم در بين تمامى
بخشهاى مصرف كننده انرژى مىباشد
اصولاً حمل ونقل به سه طريق كلى زمينى، دريايى و
هوايى تقسيم مىشود كه حمل و نقل زمينى خود داراى سه بخش جادهاى، ريلى و خطوط لوله
است.در ميان زيربخشهاى مختلف حمل و نقل، حمل و نقل جادهاى در كشور ما متداولترين
شيوه براى جابجايى كالا و مسافر است و بيش از 90 درصد از ارزش افزوده بخش حمل و نقل
را تشكيل مىدهد
مطابق بررسىهاى به عمل آمده از جمله گزارش بانك
جهانى، ميزان مصرف انرژى در حمل و نقل ريلى به ازاى حمل هر يك هزار تن بار ناخالص بالغ
بر 7/6 ليتر و براى حمل و نقل جادهاى شاخص مذكور برابر با 33 ليتر مىباشد.لذا با
مبنا قرار دادن رقم فوق و اعمال ضريب نسبت بار خالص به ناخالص در حمل و نقل ريلى و
جادهاى صرفهجويى در مصرف سوخت در حمل و نقل ريلى در ازاى حمل يك ميليون تن كيلومتر
بار خالص، معادل 32500 ليتر است.به عبارت ديگر چنانچه مصرف سوخت قطار 10 برابر نسبت
به مصرف سوخت كاميون افزايش يابد، بار حمل شده توسط قطار 50 برابر افزايش خواهد يافت.جدا
از مساله مصرف بهينه و مطلوب اين نوع سوخت در حمل و نقل ريلى ، موضوع عدم تاثيرگذارى
منفى در محيط زيست نيز قابل توجه مىباشد كه از آلوده شدن هوا و محيط زيست به وسيله
32500 ليتر نفت و گاز جلوگيرى به عمل مىآيد. در ايران حدود 93 درصد مواد نفتى مصرفى
به بخش حمل و نقل جادهاى و فقط 2 درصد آن به حمل و نقل ريلى اختصاص يافته است.سهم
راهآهن با 2/0 ميليارد ليتر، كمتر از 1 درصد و سهم جادهاى با 30 ميليارد ليتر بيش
از 99 درصد ميباشد .در حالى كه به گزارش سازمان بهينه سازى مصرف سوخت كشور در 7 شهريور82،
شدت مصرف انرژى در حمل و نقل جهت حمل هر تن در مسافت يك كيلومتر براى حمل و نقل ريلى
و دريايى بسيار كمتر از كاميون ميباشد . راه آهن ايران سالانه 205 ميليون ليتر سوخت
مصرف مى كند با برقى شدن 30 درصد از سيستم راه آهن ايران سالانه 20 ميليون ليتر در
مصرف سوخت صرفه جويى خواهد شد.
براساس گزارش نشريه صنعت حمل و نقل مصرف سوخت حمل
و نقل كشور (به قيمتهاى واقعى سوخت) حدود سه برابر كل ارزش افزوده اين بخش است.
وضعيت خود روهاى در تردد در ايران
غلامحسين آقايىعضو كميسيون صنايع و معادن مجلس
تعداد خودروهايى كه بايد از رده خارج شوند را در ايران معادل 2 ميليون و 500 هزار دستگاه
بر آورد كرده است .
اين خودروها بالاى 15 سال عمر دارند استفاده از
آنها طبق محاسبات، غيراستاندارد و فاقد صرفه اقتصادى براى كشور است.
در شرايطى
كه متوسط مصرف بنزين در جهان به ازاى هر خودرو روزانه 4/5 ليتر است .خودروهاى فرسوده
به طور متوسط در هر 100 كيلومتر 15 ليتر سوخت مصرف مى كنند . خروج هر خودروى فرسوده
سالانه 1000 دلار صرفه جويى سوخت دارد.
باوجود سپرى شدن 2 سال از تخصيص بودجه 35 ميليارد تومانى براى از رده خارج كردن خودروهاى
فرسوده، هنوز هيچ خودرويى از گردونه شهر تهران خارج نشده است.
قرار بود از رده خارج كردن خودروهاى فرسوده از تاكسى
ها شروع شود ولى تا به حال خودرويى از رده خارج نشده است.
سه چهارم از حدود 30 هزار تاكسى فعال و 20 هزار
سوارى شخصى درحال تردد در تهران، فرسوده هستند.باتوجه به 11 ميليون سفر درون شهرى روزانه
تهران و نيز جا به جايى تنها 32 درصد شهروندان با وسايل شخصى، اجراى هرچه سريعتر از
رده خارج كردن خودروهاى فرسوده براى گره گشايى معضل ترافيك تهران اجتناب ناپذير است.
علاوه بر اين به دليل ترافيك سنگين موجود، هر خودرو
3 برابر حد متعارف روشن مى ماند كه اين موضوع علاوه بر مصرف بالاى سوخت سبب افزايش
آلودگى هوا به ميزان حداقل 3 برابر مى شود.
بدين ترتيب سالانه يك ميليون و هفتصد هزار تن آلاينده
وارد هواى تهران مى شود.و نتيجه اينكه درحالى كه وزارت بهداشت ،آمار مرگ و مير ناشى
از آلودگى هوا را 7 هزار نفر اعلام كرده، برخى از كارشناسان اين رقم را بيش از 25 هزار
نفر عنوان كرده اند.
و سالانه علاوه بر موارد مرگ و مير ناشى از آلودگى
هوا، 1400 نفر به صورت اورژانس به بيمارستان ها مراجعه مىكنند.
تعداد خودروهاى موجود در شهر تهران در حالى دايماً
رو به افزايش مى رود كه فضاى تردد اتومبيل در اين شهر تنها 700 كيلومترمربع است . بر
اين اساس ظرفيت خيابان ها در حال حاضر با تعداد خودروهاى در حال تردد همخوانى ندارد.تهران،
تبريز، شيراز، اصفهان، اراك، كرج و اهواز از عمده شهرهاى آلوده كشور هستند.
طبق بررسى هاى صورت گرفته بيش از نيمى از خودروهاى
كشور در تهران تردد مى كنند و روزانه 1200 دستگاه خودروى جديد صفر كيلومتر نيز به اين
ناوگان افزوده مى شود.
به گزارش سازمان بهينه سازى مصرف سوخت كشور،
باتوجه به مصرف سوخت روزانه 30 ميليون ليتر در بخش حمل و نقل، استفاده از بادشكن در
كاميون ها و خودروهاى سنگين موجب صرفه جويى در مصرف سوخت به ميزان حداكثر 2/4 ميليون
ليتر در روز مى شود. حدود 80 درصد از كاميون هاى فعال در شبكه حمل و نقل كشور فاقد
تجهيزات بادشكن هستند.
سالانه بيش از 103 هزار ميليارد ريال يارانه به
توليدكنندگان انرژى پرداخت مى شود.درواقع اغلب يارانه پرداختى توسط خودروهاى فرسوده
دود مى شود و آمار مرگ و مير را افزايش مى دهد. از طرفى مصرف بنزين به حدود 55 ميليون
ليتر در روز رسيده است كه 16 ميليون ليتر از اين بنزين وارداتى اغلب از كشور چين و
مابقى يعنى 40 ميليون ليتر توليد داخل است.
بذين ترتيب رشد بى رويه مصرف كه از نبود فرهنگ مناسب
نشأت مى گيرد سبب شده است كه ايران به واردات 16 ميليون ليتر بنزين در روز نياز داشته
باشد .
به گزارش سازمان بهينه سازى مصرف سوخت كشور، از
هر هزار ليتر بنزينى كه در جايگاه ها عرضه مى شود ،حدود 2 تا 100 ليتر آن به دليل مشكلات
باك خودروها و عدم آگاهى رانندگان در حين سوخت گيرى به هدر مى رود. اتلاف بنزين در
جايگاه هاى سوخت رسانى 100 هزار ليتر در روز است.
آمار فوق فاجعه اقتصادى، بهداشتى و زيست محيطى
امروز و فرداى ايران را ترسيم ميكنند .چنانچه هر چه سريعتر در رفتار و الگوى مصرف انرژى
داخلى تغييرى رخ ندهد ابعاد اين فاجعه تا به حدى گسترش مييابد كه جزايرانيانى رنجور
وبيمار و ايرانى مخروبه و بى آينده را برجاى نمىگذارد.
در شماره آينده در دنباله اين نوشتار به بررسى راه
حل خروج از اين فاجعه مىپردازم.
